google-site-verification: googlee28209a6aa7f5833.html

Publicaties

Home/Publicaties

Lessen voor Burgerschap: Erasmus voor de Klas

Huis van Erasmus wil de ideeën en idealen van Erasmus voor een vreedzame en verdraagzame samenleving uitdragen en richt zich hierbij ook nadrukkelijk op het onderwijs. We deden dit al met de leer/werkboeken ‘Erasmus voor de klas’. En voor het vak BURGERSCHAP ontwikkelen wij nu nieuw lesmateriaal.

Omdat scholen maar weinig (of geen) geld of tijd krijgen voor het (verplichte) vak Burgerschap is dit materiaal opgebouwd uit thematische modules – in Powerpoint – die los van elkaar te gebruiken zijn. Dus ook in tussenuren, ziekte-uren van een collega, etc. Als leerkracht ben je volledig vrij om een module te kiezen; ze hoeven niet volgordelijk behandeld te worden. Elke module kan in twee of drie lessen behandeld worden, maar als je slechts tijd hebt voor één les is dat ook geen probleem. Sterker nog: als je niet helemaal uitkomt met de tijd, bijvoorbeeld omdat de discussie in de klas te lang heeft geduurd, is dat ook geen ramp (eigenlijk: des te beter!).

Het materiaal nodigt uit tot kritisch denken, tot zelfreflectie, en tot het aangaan van een open dialoog met elkaar.

Bundel Signalen uit de Westerse beschaving

Om meer inzicht te krijgen in hoe de westerse beschaving ervoor staat en hoe deze door andere culturen en samenlevingen beleefd wordt, werd in 2015 door Huis van Erasmus begonnen met de uitgifte van Signalen uit de westerse beschaving. Op veler verzoek werd onlangs besloten deze teksten als bundel opnieuw te publiceren.

Op een Nexus-conferentie in november 2015 stond de vraag centraal:

ERODEERT HET WESTERS BESCHAVINGSIDEAAL?

Ooit werd Europa beschouwd als bakermat van de westerse beschaving, als een toevluchtsoord voor ontheemden op de vlucht voor barbaarse praktijken in mensonterende conflicten. Maar hoe beschaafd is het Westen zelf eigenlijk, nu we de humanistische tradities niet langer kennen, het onderwijs zich richt op vluchtige kennis en verfrissende ideeën van buitenaf ontbreken?

Velen in het Westen lijken nogal verrast door gewelddadige gebeurtenissen en staan verbaasd over het “barbaars geweld” dat volgens hen kennelijk pas nu in de 21ste eeuw de wereld heeft getroffen. Uiteraard wordt het barbaars geweld waarnaar zij verwijzen door “Anderen” gepleegd. Het “beschaafde Westen” wast haar handen in onschuld ondanks een barbaarse 20ste eeuw op Europees grondgebied en de vele westerse militaire interventies tot in de 21ste eeuw.

Westerse politici, wetenschappers, media en zogenoemde deskundigen staan vaak nogal snel klaar met hun geheven wijsvingertjes om Anderen aan te wijzen als de veroorzakers van de grote ellende in de wereld. Maar dergelijke vertegenwoordigers van de westerse beschaving lijken weinig bereid zich te verdiepen in culturele achtergronden en verschillen en in de historische context van gebeurtenissen. Het vooroordeel lijkt aan de macht gekomen en twijfelen over de westerse politiek of het westerse optreden is niet langer toegestaan. Ook wordt duidelijk dat het nuanceren in de ban is gedaan.

Maar geen beschaving vaart wel bij het ontbreken van kritiek.

‘Er heerst een mentale stilte, waarin het denken het nulpunt aan het naderen is’, aldus de schrijver José Saramago, de Portugese Nobelprijswinnaar, in 2001. Volgens Saramago zou Europa een Europa van de burgers, van de burgerlijke verantwoordelijkheid moeten zijn. ‘Ik zou graag een Europa zien dat nadenkt, en dat zich bemoeit met de problemen van de wereld. Maar nee, onverschilligheid viert de boventoon.’ Saramago vindt dat de cultuur verloedert: ‘Wanneer ze vandaag de dag over cultuur praten, denken ze aan spektakel. Het fameuze credo van de Romeinen, brood en spelen wordt dagelijks in de praktijk gebracht. Zoveel mogelijk circus.’

Onlangs (2018) verscheen de indrukwekkende roman Gand Hotel Europa waarin schrijver Ilja Leonard Pfeiffer satirisch wijst op de uitverkoop van de Europese cultuur. Op 25 januari 2019 verscheen een Manifest van dertig Europese intellectuelen waarin wordt opgeroepen om in verzet te komen tegen het opkomend populisme. Tegen de ondermijning van de erfenis van o.a. Erasmus, Dante, Goethe en Comenius.

Driekwart eeuw na de nederlaag van nazisme en fascisme moet opnieuw een veldslag worden uitgevochten, aldus dit manifest.

Voor deze bundel maakte Rein Heijne een selectie uit de 43 nummers die in de periode 2015 – 2018 zijn gepubliceerd.

Download hier de PDF Signalen uit de Westerse beschaving

De boemerang van oorlog en geweld

In het boek “De Boemerang van oorlog en geweld” met de ondertitel Een hedendaagse samenspraak rond Erasmus’ visie op oorlog en vrede worden teksten van Erasmus vergeleken met de hedendaagse politieke en maatschappelijke situatie. Uit de tekst Zoet is de oorlog voor hen die hem niet kennen van Erasmus die in het boek is opgenomen, zijn tien thema’s geselecteerd die worden voorzien van commentaren aan de hand van hedendaagse bronnen. Verder zijn bijdragen van betrokken medestanders, waaronder enkele wetenschappers, een oud-diplomaat en kunstenaars, opgenomen. Het boek is rijk geïllustreerd met afbeeldingen van Woldhek, Goya, Masereel en Käthe Kollwitz, aangevuld met tekeningen van kinderen uit het Humanistisch Vormingsonderwijs.

Hoogleraar Kees Schuyt schreef de inleiding Als Koningen dwaas te keer gaan, ontvangt het volk klappen.

Het boek is te bestellen voor € 10,00 excl. verzendkosten via info@huisvanerasmus.nl

Bundel ‘In gesprek met Erasmus’

De bundel In gesprek met Erasmus -samengesteld door Rein Heijne- bevat een twintigtal brieven die door bekende en onbekende Nederlanders en Vlamingen zijn gericht aan Desiderius Erasmus. In de bundel zijn die brieven ingedeeld in de categorieën ‘Humanisme’, ‘Geweldloosheid’ en ‘Opvoeding’. Thema’s die, geïnspireerd door Erasmus, in deze tijd nog steeds navolging verdienen.

De bundel  is uitgegeven in de serie Humanistisch Erfgoed en mede mogelijk gemaakt door een ruime financiële bijdrage van het Humanistisch Thuisfront.

De bundel is te bestellen via een aantal gespecialiseerde boekhandels of rechtstreeks via info@huisvanerasmus.nl  en kost € 10 (excl. verzendkosten).

Achterliggend idee

Het initiatief om mensen uit te nodigen hun gedachtenspinsels over thema’s die Erasmus dierbaar waren op te schrijven in de vorm van een brief aan Erasmus ontstond op een Wereldhumanismedag (21 juni). Immers het noemen van thema’s als ‘geweldloos burgerschap’, de ‘vorming van wereldburgers die uitgaan van de vrije dialoog, het kritische denken, tolerantie, respect en verantwoordelijkheid’ en ‘kosmopolitisme’ is één kant van de medaille, het geven van handen en voeten aan deze thema’s is de andere zijde.

Bundel ‘In gesprek met Erasmus’

De bundel In gesprek met Erasmus -samengesteld door Rein Heijne- bevat een twintigtal brieven die door bekende en onbekende Nederlanders en Vlamingen zijn gericht aan Desiderius Erasmus. In de bundel zijn die brieven ingedeeld in de categorieën ‘Humanisme’, ‘Geweldloosheid’ en ‘Opvoeding’. Thema’s die, geïnspireerd door Erasmus, in deze tijd nog steeds navolging verdienen.

De bundel  is uitgegeven in de serie Humanistisch Erfgoed en mede mogelijk gemaakt door een ruime financiële bijdrage van het Humanistisch Thuisfront.

De bundel is te bestellen via een aantal gespecialiseerde boekhandels of rechtstreeks via info@huisvanerasmus.nl  en kost € 10 (excl. verzendkosten).

Achterliggend idee

Het initiatief om mensen uit te nodigen hun gedachtenspinsels over thema’s die Erasmus dierbaar waren op te schrijven in de vorm van een brief aan Erasmus ontstond op een Wereldhumanismedag (21 juni). Immers het noemen van thema’s als ‘geweldloos burgerschap’, de ‘vorming van wereldburgers die uitgaan van de vrije dialoog, het kritische denken, tolerantie, respect en verantwoordelijkheid’ en ‘kosmopolitisme’ is één kant van de medaille, het geven van handen en voeten aan deze thema’s is de andere zijde.

De Eerroof van Erasmus

Leo Molenaar, gewaardeerd bestuurslid van Huis van Erasmus en Erasmuskenner, heeft in de loop der jaren een aantal essays gepubliceerd waar we de lezer graag van op de hoogte stellen.

De Eerroof van Erasmus

Ik ging de afgelopen vijftien jaar de confrontatie aan met steeds meer mensen, ook internationaal, die in Erasmus een verspreider zien van antisemitisme, Turkenhaat en oorlogspropaganda. Drie rondes polemieken heb ik achter de rug: die van 2004 tegen Erasmushoogleraar Van Herwaarden die Erasmus’ pacifisme ontkent , die van 2009 tegen dominee Jansen en mensen uit de Rotterdamse culturele ‘elite’, en in 2010 tegen de internationale bronnen waaruit steeds wordt geput waarin Erasmus vooral antisemitisme wordt aangewreven. Ik schreef die polemieken vanuit het Erasmiaans Gymnasium, en namens de stichting Huis van Erasmus. Ik streef naar een afrondende publicatie, waarvoor ik fondsen probeer te werven.

Download hier het volledige essay

Erasmus pacifist

Leo Molenaar, gewaardeerd bestuurslid van Huis van Erasmus en Erasmuskenner, heeft in de loop der jaren een aantal essays gepubliceerd waar we de lezer graag van op de hoogte stellen.

Erasmus als pacifist

Was Erasmus (1467-1536) een wereldburger die zich vijf eeuwen geleden heeft ingezet voor allen? Of was hij iemand die begaan was met de vrede en het welbehagen van witte christenen, zoals elders in dit boek wordt beweerd1? In dat geval zou onze patroon nauwelijks met goed fatsoen betrokken kunnen worden bij de emancipatie van de nieuwe bevolking van Rotterdam, die thans in de school met Erasmus’ naam volop plaatsvindt…

Download hier het volledige essay

De andere Erasmus

[vc_row][vc_column width=”2/3″][vc_column_text]

Een militante humanist

Vijfhonderd jaar geleden groeide Erasmus uit tot het geweten van Europa door zijn pleidooi voor vrijheid en verdraagzaamheid. Maar er is ook een andere Erasmus: de felle satiricus en moralist. Carel Peeters haalt die militante humanist uit de schaduw en vraagt zich af welke hedendaagse humanisten zijn erfenis waardig zijn.

Hij heeft altijd twee gezichten gehad. Erasmus de verzoener, de vredestichter en de ontwijker van conflicten, maar ook de polemist die niet kan laten te schrijven wat hij vindt. De minzame Erasmus is de man van wie men denkt dat hij nog tot de late Middeleeuwen behoort. De andere Erasmus zou een hedendaags satiricus, moralist en criticus kunnen zijn. Deze zou begrijpen dat het humanisme, dat zo op de goedheid in de mens vertrouwt, door een gewelddadige geschiedenis beschamend is ingehaald.

Het is niet alleen omdat Erasmus een kleine veertig jaar van zijn leven in verschillende Europese steden heeft doorgebracht dat hij met Europa en de Europese cultuur wordt geassocieerd. Het is vooral omdat hij in het begin van de zestiende eeuw in Europa een algehele verandering van mentaliteit heeft veroorzaakt: hij gaf de mens terug aan zichzelf, nadat hij eeuwenlang door God en zijn aardse plaatsvervangers bij de hand was genomen. Dat deed hij op een moment dat het ernaar uitzag dat Luthers Reformatie Europa in de ban zou brengen van een rigide protestantisme.

 

 

[/vc_column_text][/vc_column][vc_column width=”1/3″][vc_single_image image=”217″ img_size=”full”][/vc_column][/vc_row][vc_row][vc_column][vc_column_text]

Toch ging Erasmus de eenheid van de kerk boven alles, hij wilde geen scheuringen. Maar de grofheid en het radicalisme van Luther stonden hem tegen. Uiteindelijk schreef Erasmus in 1524 zijn verhandeling Over de vrije wil tegen Luther. Erasmus keerde zich ondubbelzinnig van het protestantisme af. Dit pleidooi voor de vrije wil was, samen met Pico della Mirandola’s Over de menselijke waardigheid (1486) een belangrijke stap in het ontstaan van het humanisme.

Erasmus’ blik was altijd op iets gericht dat verder lag dan waar de strijdende partijen zich druk over maakten: hij zocht naar een gemeenschappelijke noemer die bovendien beter, redelijker, nuttiger, christelijker en vooral universeler was, voor meer mensen gold en tegelijk voor meer vrijheid voor de geest zorgde.

Het is vreemd dat Erasmus zo vaak met gematigdheid wordt geïdentificeerd. Maar in zijn Lof der Zotheid en Tegen de barbarij is hij helemaal niet gematigd, daarin is hij een satiricus, moralist en criticus/ Hij heeft het dan gemunt op een hele wereld van aanstellerige geleerdheid en zelfgenoegzaamheid. Maar het is niet deze Erasmus die school heeft gemaakt, maar de Erasmus van het eerste gezicht, de gematigde, sussende en begrijpende. Vandaar dat het humanisme de reputatie heeft gekregen ongevaarlijk te zijn, begrijpend, menselijk en inlevend.

Een humanist is ongevaarlijk, want hij haalt het niet in zijn hoofd om iets te doen dat zijn humanisme zou ontkennen: geen begrip tonen, geen nuances aanbrengen, geen scrupules hebben, niet terughoudend zijn, wel duidelijk kiezen. De Italiaanse schrijver en Erasmusprijswinnaar Claudio Magris sprak in 2001 over ‘ons arme humanistische zelf’. Humanisme slaat op het echte, het weerloze goud der aarde: op de alledaagse deugdzaamheid van zorg, liefde, toewijding, trouw, scrupules, niet op list, ondeugd, verraad, geweld. Magris heeft het over Erasmus ’beminnelijkheid’ die bewaard blijft. 1 Samenvatting van een essay van Carel Peeters in Vrij Nederland, 8 november 2008 W

We mogen hopen dat deze beminnelijkheid bewaard blijft. Maar het is niet voldoende. Dit humanisme heeft natuurlijk niets in te brengen wanneer het gaat om het voorkomen van oorlogen of grote maatschappelijke conflicten. In 1935 wist Thomas Mann al dat dit ‘arme humanistische zelf’ van Magris niet genoeg was tegen de barbarij.

Het eenzijdige beeld van de beminnelijke en verdraagzame Erasmus heeft ervoor gezorgd dat de hedendaagse humanist een ‘karikatuur is geworden van Erasmus’ (Menno ter Braak). Wat Thomas Mann het ‘militante humanisme’ noemt, het humanisme dat zijn ‘mannelijkheid’ heeft ontdekt, kunnen we al in de satirische en kritische Erasmus vinden die te veel in de schaduw is gebleven.

Om het publieke beeld van de terughoudende Erasmus te corrigeren, kwam Menno ter Braak op het idee om Erasmus een huwelijk af te laten sluiten met zijn tegenpool Macchiavelli. Als we in de geest van Thomas Mann blijven, dan staat Machiavelli voor de mannelijkheid waarvan Mann vindt dat het humanisme die in zichzelf moet ontdekken.

Uit de combinatie Machiavelli en Erasmus zou een modern humanisme kunnen ontstaan dat zich niet laat uitbuiten en omverlopen. Machiavelli staat voor de macht, iets waar de humanist niet veel mee heeft. Maar in combinatie met Erasmus zou Machiavelli’s listige omgang met de macht er voor kunnen zorgen dat de humanistische deugden niet het onderspit delven maar tot ontplooiing kunnen komen. De component Machiavelli in het humanisme betekent dat aan het gezonde midden dat het humanisme altijd opzoekt niet te stringent vastgehouden zal worden. Dat nekt de strijdlust.

Het militante humanisme dat Thomas Mann nodig vond, heeft niets aan noodzakelijkheid ingeboet. Als men het heil niet verwacht van een God, niet van ‘structuren’ en niet van collectiviteiten of massa’s, dan zal men moeten proberen de invloed daarvan te weerstaan. Houdt men evenmin van fanatisme of fundamentalisme, dan is enige strijdlust nodig om humanistische tegenkrachten in te zetten die, bijvoorbeeld, de menselijke waardigheid verdedigen. De door het humanisme verworven autonomie heeft het al zwaar te verduren door de talloze nauwelijks te vermijden invloeden die op mensen in werken.

Hedendaagse humanisten als Havel, Berlin, Mandela, Steiner, Tododrov, Toulmin, Ferry of Nussbaum weten waar Erasmus voor stond en die rekening zijn gaan houden met alle aanslagen op het humanisme die in de eeuwen na hem plaats vonden. Die eeuwen hebben de mens en het humanisme er niet mooier op gemaakt.

Volgens Tzvetan Todorov wordt er te veel van mensen verwacht als er alleen maar iets goeds uit mag komen. Dat kunnen ze helemaal niet aan. Martha Nussbaum is permanent bezig zichzelf voor ogen te houden dat haar vertrouwen in de goedheid van de mens niet te groot moet worden. Cultivating Humanity haar boek over onderwijs en opvoeding, is een pleidooi voor wereldburgerschap, maar niet op de kosteloze illusie van de universele broederschap.

Om het eenzijdige mensbeeld van antihumanistische misantropen als John Gray en Theodore Dalrymple te weerstaan, is het militante humanisme van Thomas Mann nodig. Dat is noodzakelijk omdat het niet lijdzaam wil toezien hoe domheid, commercialiteit, aanstellerij, fanatisme en hebzucht de dienst gaan uitmaken.

[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row][vc_row][vc_column][vc_column_text]Links voor docenten

Een dialoog in de klas
Discussie, debat & dialoog
Bijlage met didactische punten
Handleiding met groepsopdrachten.[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]

Go to Top